Umsögn Kvenréttindafélags Íslands um þingsályktunartillögu um staðgöngumæðrun, þskj. 376 – 310. mál.

Kvenréttindafélagi Íslands (KRFÍ) hefur borist til umsagnar ofangreind þingsályktunartillaga. Í ályktuninni óska flutningsmenn þess að heilbrigðisráðherra skipi starfshóp sem undirbúi frumvarp til laga sem heimili staðgöngumæðrun. Ennfremur að frumvarpið verði lagt fram eins fljótt og mögulegt er og ekki síðar en 31. mars 2011. KRFÍ getur ekki stutt þá tillögu að starfshópurinn fái svo stuttan tíma til að vinna að lagafrumvarpi um svo flókið og siðferðilega umdeilt mál sem staðgöngumæðrun er. Umræðan í samfélaginu er enn á frumstigi og  fjölmörg álitamál verður að ræða í þaula áður en til álita kemur að heimila staðgöngumæðrun. Að því leyti telur KRFÍ að frumvarpið sé ótímabært.

Ísland hefur um áratuga skeið verið í samfloti með Norðurlöndum í flestum veigamikilum málefnum. Ekkert Norðurlandanna hefur séð ástæðu til að leyfa staðgöngumæðrun og í Finnlandi er staðgöngumæðrun beinlínis bönnuð. 27. janúar sl. flutti Ástríður Stefánsdóttir, læknir og siðfræðingur fyrirlestur um efnið á vegum RIKK í Háskóla Íslands. Í fyrirlestrinum minnti Ástríður á mikilvægi þess að Íslendingar fylgdu Norðurlöndunum í þessum málum. Auk þess væru mjög fáar rannsóknir sem lægju að baki staðgöngumæðrun, þ.e. áhrifum á staðgöngumóður, verðandi foreldra, börnin sjálf og fjölskyldur þeirra sem að málinu koma.  Ástríður skrifaði einnig grein í Fréttablaðið 29. janúar sl. undir fyrirsögninni „Álitamál tengd staðgöngumæðrun“ þar sem hún rekur nokkrar ástæður þess að vandlega verður að fara í saumana á öllum hliðum málsins við lagasmíði. Í greininni kemur einnig fram að staðgöngumæðrun hafi tilhneigingu til að markaðsvæðast þar sem hún hefur verið heimiluð. Það sé því óraunhæft að ætla að leyfa staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni. KRFÍ tekur undir varnaðarorð Ástríðar.

Eitt alvarlegasta í því að leyfa staðgöngumæðrun, eins og það er framsett í þingsályktunartillögunni (greinargerðinni), hlýtur þó að lúta að réttindum stað-göngumóðurinnar. KRFÍ fellst ekki á að gefa afslátt af mannréttindum staðgöngumóðurinnar með því að henni sé ætlað að gefa eftir þann rétt sem hún hefur yfir eigin líkama. Í þingsályktuninni er gert ráð fyrir að e.k. bindandi samningur skuli gerður milli staðgöngumóður og verðandi foreldra sem á að koma í veg fyrir að staðgöngumóðurinni snúist hugur einhvern tíma í ferlinu eða fyrst eftir fæðingu barnsins. Þetta ákvæði telur KRFÍ óásættanlegt. KRFÍ tekur í þessu efni undir með Ástríði Stefánsdóttur þegar hún segir í áðurnefndri grein að „Slíkir samningar eiga heima í viðskiptum en ekki á sviðum sem varða mannhelgi einstaklinga og málefni fjölskyldna“.

KRFÍ hefur einnig kynnst sér sjónarmið annars siðfræðings, Sólveigar Önnu Bóasdóttur, sem boðið var á fund hjá aðalstjórn KRFÍ 27. janúar sl. Þar rakti Sólveig Anna sín sjónarmið á þessu flókna fyrirbæri og líkt og Ástríður benti hún á að áratugalangri baráttu kvenna fyrir yfirráðum yfir líkama sínum yrði kastað á glæ ef þingsályktunartillagan yrði samþykkt eins og hún stendur nú, þ.e. varðandi það að gera bindandi samning milli staðgöngumóður og verðandi foreldra. Á þessum fundi var einnig rædd sú staða sem upp kæmi ef staðgöngumæðrun væri leyfð í velgjörðarskyni og að einungis einhver nákominn verðandi móður gæti verið staðgöngumóðir barnsins. Telja má líklegt að það gæti flækt málið enn frekar að gera bindandi samkomulag í slíku tilviki ef tekið er tillit til sálrænna og tilfinningalegra sjónarmiða. Að þessu verður að gæta.

KRFÍ telur að allt of mörg siðferðileg álitamál tengist staðgöngumæðrun og því ætti ekki samþykkja ofangreinda þingsályktunartillögu að óbreyttu. Mestu skiptir þó að í ályktuninni er staðgöngumóðurinni ætlað að gefa eftir þann rétt sem hún hefur yfir eigin líkama og stenst ályktunin því ekki mannréttindasjónarmið. Barnið sem staðgöngumóðirin ber undir belti er hluti af líka hennar og því væri aldrei hægt að leyfa öðrum en henni sjálfri að taka ákvarðanir um þann hluta líkama hennar.

Umræðan um staðgöngumæðrun er skammt á veg komin á Íslandi og hvetur KRFÍ alþingismenn til þess að opna umræðuna úti í samfélaginu.